De paradox van het goede doen.

Hoe mimetische theorie je redt van bitterheid bij onrecht

​Je probeert oprecht het juiste te doen. Je wilt je waarden niet alleen belijden, maar daadwerkelijk voorleven: eerlijkheid, integriteit, oog voor de ander. Toch zie je om je heen dat mensen die alle grenzen overschrijden ermee wegkomen — of er zelfs voor worden beloond. En jouw inzet? Die blijft onopgemerkt.​ Het voelt als een wrange paradox: waarom leidt integriteit tot onzichtbaarheid, terwijl grensoverschrijdend gedrag de aandacht opeist?

Om deze paradox te begrijpen zonder te verbitteren, biedt de mimetische theorie van René Girard een verhelderend perspectief. Wat op het eerste gezicht een moreel conflict lijkt, blijkt vaak een diep menselijk mechanisme van nabootsing, rivaliteit en maatschappelijke besmetting te zijn.​ Ik zal even wat uitleg geven.

De mimetische theorie in het kort: onze begeerte is geleend

​De Franse filosoof en antropoloog René Girard stelde dat menselijk verlangen niet autonoom is. We bedenken zelden zelf wat we willen; we bootsen de begeerte van anderen na. Dit heet mimetische begeerte (mimesis = nabootsing).

​○ Het model: We kijken naar een ander (het model) om te bepalen wat waardevol, aantrekkelijk of belangrijk is.​

○ De rivaal: Zodra wij hetzelfde willen als ons model, worden we concurrenten van elkaar. Het model verandert in een rivaal.​

○ De spiraal: Hoe meer we elkaar dwarszitten, hoe meer we op elkaar gaan lijken. In een mimetische strijd vergeten beide partijen waar het oorspronkelijk om ging; de strijd zelf wordt het doel.​

Wanneer je je gefrustreerd voelt omdat anderen grenzen overschrijden en “winnen”, zit je ongemerkt gevangen in een mimetische verhouding met hen. Zij zijn jouw (negatieve) model geworden.​

Waarom grensoverschrijding zichtbaar is (en goedheid onzichtbaar)​

Girard legt uit dat grensoverschrijding een krachtig mimetisch signaal uitzendt. Wanneer iemand een grens overgaat — of dat nu gaat om macht, ethiek of fatsoen — straalt die persoon een vorm van soevereiniteit uit. Het lijkt alsof diegene boven de regels staat en geen goedkeuring van anderen nodig heeft.​

Die schijnbare autonomie werkt als een magneet:

​○ Fascinatie en imitatie: Het trekt de aandacht omdat menselijke mimesis getriggerd wordt door wat “vrij” of “machtig” lijkt.​

○ De mimetische crisis: Omdat iedereen kijkt naar degene die de grens sloopt, ontstaat er escalatie. Grenzen vervagen maatschappelijk omdat grensoverschrijding besmettelijk is.​

Subtiele goedheid en het rustig voorleven van idealen breken de regels niet. Het creëert geen spektakel of rivaliteit. In een cultuur die wordt gedreven door mimetische dynamiek en ophef, is stilzwijgende integriteit voor het blote oog vrijwel onzichtbaar.​

De onzichtbare valkuil: de begeerte naar erkenning​

Hier wringt de paradox het meest. Waarom doet het pijn dat jouw goedheid niet wordt gezien?​

Vanuit mimetisch perspectief is de wens dat jouw idealen “gezien worden” vaak een subtiele vorm van geleende begeerte. Je wilt dat de gemeenschap — dezelfde gemeenschap die gebiologeerd kijkt naar de grensoverschrijders — jou de stempel van ‘de goede’ geeft.

​Wanneer je verlangt naar de erkenning van een maatschappij die verstrikt zit in mimetische rivaliteit, maak je jouw innerlijke vrede afhankelijk van een systeem dat grenzen overschrijden beloont. Als je niet oppast, ontstaat er wrok (ressentiment): je blijft het goede doen, maar uit bitterheid richting degenen die het slechte doen. Op dat moment heeft de rivaal jou alsnog in zijn greep.​

Hoe om te gaan met de paradox: mimetische ontkoppeling

​De mimetische theorie biedt niet alleen een diagnose, maar ook een uitweg. Om niet te bezwijken onder de paradox van ongezien goed doen, zijn drie stappen cruciaal:​

A. Herken de ‘model-rivaal’​

Vraag jezelf af: Tegen wie ben ik me aan het afzetten? Degenen die grenzen overschrijden en onrecht begaan, fungeren als jouw negatieve modellen. Door je constant te spiegelen aan hun succes of gedrag, laat je jouw emotionele staat dicteren door hun acties. Stop met hen als referentiepunt te gebruiken.​

B. Zuiver je motief (ontkoppel van erkenning)​

Echte idealen zijn niet-rivaliserend. Zodra je idealen voorleeft om gezien, geprezen of beloond te worden, stap je de mimetische arena weer binnen. Girard wees erop dat werkelijke transformatie pas ontstaat wanneer je leert te handelen buiten de dynamiek van beloning en rivaliteit om. Het goede doen wordt een doel op zich, los van het publiek.

C. Doorbreek de besmetting​

Mimetische escalatie stopt pas wanneer iemand weigert de spiraal over te nemen. Als reactie op onrecht en grensoverschrijding is de natuurlijke neiging om óf zelf grenzen te gaan oprekken óf cynisch te worden. Het weigeren om mee te gaan in die spiraal — door standvastig, rustig en ongearticuleerd het goede te blijven doen — is de enige manier om de mimetische keten te breken.​

De kracht van de stille waarde​

Het voelt vaak alsof degenen die grenzen overschrijden de wereld regeren. Maar mimetische crises — waarin iedereen achter elkaar aan loopt en regels vervagen — zijn per definitie instabiel en verbranden zichzelf.

​Het voorleven van idealen zonder te roepen om publiek is geen zwakte; het is een daad van radicale autonomie. Je weigert je te laten voorschrijven wat waardevol is door de waan van de dag. Uiteindelijk is niet het spektakel van de grensoverschrijder duurzaam, maar de rustige constructiviteit van wie standhoudt.

Terug naar alle inspiratie